Pochodne witaminy A w kosmetologii i medycynie estetycznej
Dr hab. n. med. Barbara Zegarska

Witamina A, to jedna z najwcześniej odkrytych witamin, zaliczana do tzw. witamin młodości. Jest rozpuszczalna w tłuszczach, odpowiada za proces widzenia, wpływa na wzrost organizmu, jego prawidłowy rozwój oraz formowanie się kości, włosów, paznokci i skóry. Niedobór witaminy A objawia się w pierwszej kolejności suchą, łuszczącą się, zrogowaciałą skórą oraz łamliwymi paznokciami i włosami. W medycynie i kosmetologii najczęściej stosowane są jej pochodne - retinoidy. W dermatologii znalazły zastosowanie w leczeniu ciężkich postaci trądziku, łuszczycy, łupieżu czerwonego mieszkowego, chorobie Dariera, rybiej łuski i innych zaburzeń rogowacenia, chłoniakach skórnych oraz w trądziku różowatym i łojotoku.

Wyróżnia się 3 generacje retinoidów:
I. Witamina A oraz pochodne - retinaldehyd, tretynoina oraz izotretynoina;
II. Retinoidy monoaromatyczne - etretynat oraz acytretyna;
III. Retinoidy poliaromatyczne - adapalen, tazaroten.
Mechanizm działania retinoidów

Retinoidy stosowane miejscowo mają kilka mechanizmów działania. Posiadają działanie przeciwłojotokowe, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, a także komedolityczne. Oddziałują na normalizację, dojrzewanie oraz złuszczanie keratynocytów. Przyspieszają odnowę komórek naskórka i zmniejszają ich przyleganie do siebie, odnawiają warstwy żywe naskórka, a pobudzając złuszczanie zmniejszają grubość warstwy rogowej.

Zewnętrznie zastosowana tretynoina zwiększa syntezę kolagenu typu I i III, czego objawem jest poszerzenie strefy Grenza. Dochodzi również do pobudzenia syntezy fibryliny i odnowy elastyny oraz do stymulacji angiogenezy (proces tworzenia nowych naczyń włosowatych) i zahamowania aktywności enzymów, które degradują kolagen.

Preparaty te zmniejszą proliferację (zdolność namnażania komórek przez organizmy), różnicowanie oraz aktywność sebocytów, co prowadzi do zahamowania syntezy lipidów w gruczołach łojowych oraz do normalizacji rogowacenia przymieszkowego i zahamowania komedogenezy. Zmieniony zostaje skład łoju, który ulega normalizacji, a samo wydzielanie jego zmniejsza się do 90%. Redukcji ulega populacja bakterii Propionibacterium acnes, co zmniejsza procesy zapalne i powstawanie trądziku pospolitego. Retinoidy posiadają działanie przeciwzapalne i redukują ilość metaloproteinaz. To właśnie dzięki swojemu wielofunkcyjnemu działaniu znalazły zastosowanie w dermatologii estetycznej jak i kosmetologii. Są stosowane zarówno w przypadku walki z trądzikiem u młodszych osób, jak i na zmiany wywołane procesem fotostarzenia skóry w przypadku cery dojrzałej oraz jako składnik prewencyjny pozwalający przedłużyć młodość komórek skóry. Od wielu lat uważa się, że są to jedne z najlepiej poznanych i najskuteczniejszych składników przeciwzmarszczkowych. Sama witamina A jako składnik kosmetyczny jest stosowana od lat 70­ tych XX wieku. Obecnie oprócz kremów, żeli czy maści bardzo często zwłaszcza retinol używany jest jako jeden ze składników pilingów czy masek.

Cechy najczęściej stosowanych retinoidów

Tretynoina jest pierwszym retinoidem stosowanym w leczeniu miejscowym. Posiada powinowactwo do receptorów naskórkowych, skórnych oraz tkankowych. Normalizuje proces rogowacenia w naskórku hiperkeratotycznym oraz wpływa na równowagę między wzrostem a różnicowaniem się komórek, zmniejsza wytwarzanie łoju wskutek hamowania wzrostu i czynności gruczołów łojowych. Tretynoina jest dostępna w postaci żelu o stężeniu 0,01% oraz 0,025%, kremu o stężeniach 0,025%, 0,05%, 0,1% oraz roztworu 0,05%. Preparaty najczęściej dostępne i stosowane w Polsce to: Atrederm, Locacid, Retin A. Niestety jej szerokie stosowanie ograniczone jest z powodu wywoływania dość często podrażnień skóry.

Izotretynoina to syntetyczna pochodna witaminy A. Wykazuje skuteczne działanie w terapii ciężkich postaci trądziku. Działa poprzez normalizację różnicowania się komórek naskórka w ujściu mieszka włosowego oraz spadek produkcji łoju poprzez zmniejszenie ilości i wielkości gruczołów łojowych. Skutkiem tego działania jest pośrednie zmniejszenie kolonizacji mieszka przez bakterie Propionibacterium acnes. Ponadto wykazuje bezpośrednie działanie przeciwzapalne oraz immunomodulujące. Zarówno izotretynoina jak i tretynoina są najsilniejszymi środkami przeciwzaskórnikowymi. Preparaty handlowe zawierające izotretynoinę to: Axotret, Curacne, Isotrex, Izotek, Aknenormin, Tretinex.

Adapalen to syntetyczny analog witaminy A. Działa podobnie jak tretynoina, jednak jego działanie drażniące jest mniejsze. Jest on światłostabilny, trwały oraz wysoce lipofilny i wykazuje powinowactwo do mieszka włosowego. Jego działanie polega na wywołaniu hiperplazji naskórkowej, zwiększeniu procesu złuszczania, pobudzeniu procesu różnicowania komórek naskórka. Hamuje odczyny zapalne i normalizuje procesy rogowacenia. Nie ma właściwości powstrzymywania łojotoku. Adapalen (Differin, Epiduo) występuje w postaci 0,1 % kremu, żelu oraz aerozolu, ma niewielką przenikalność przez skórę, działa głównie w obrębie warstwy rogowej naskórka i mieszków włosowych.

Tazaroten to związek syntetyczny. Jest bardziej drażniący niż adapalen i tretynoina. Stosowany jest w leczeniu trądziku oraz także w leczeniu łuszczycy plackowatej oraz uszkodzeń słonecznych skóry. Zmniejsza proliferację komórek i stan zapalny. Występuje w postaci żelu oraz kremu (Zorac) o stężeniach 0,05% i 0,1%.

Retinal (retinaldehyd) tak jak pozostałe pochodne witaminy A działa na skórę poprzez pobudzenie komórek warstw żywych naskórka do podziałów oraz wpływa na ich dojrzewanie i keratynizację poprawiając grubość naskórka. Wnikając do skóry właściwej zwiększa produkcję kolagenu oraz elastyny i kwasu hialuronowego. Wykazuje również działanie na gruczoły łojowe normalizując wydzielanie łoju i keratynizację w ich obrębie.

Estry witaminy A (palmitynian retinylu i octan retinylu) to trwalsze, ale najsłabiej działające na skórę formy witaminy A, często nazywane przez firmy kosmetyczne jako pro­ retinol; w porównaniu z czystym retinolem nie wykazują większego działania przeciwzmarszczkowego.

Retinol - główna forma witaminy A w czystej postaci. Zastosowany w odpowiednim stężeniu i formule ulega w komórkach skóry przekształceniu do kwasu retinowego. Łatwo wiąże się z receptorami w skórze wykazując wysoce efektywne działanie bez powodowania intensywnego podrażnienia skóry, tak jak inne omówione formy leków. Łatwo wchłania się przez warstwę rogową. Działając na powierzchowne warstwy naskórka wygładza go, poprawia jego strukturę, koloryt oraz zmniejszenia rogowacenie. Wykazuje zdolność oddziaływania na żywe warstwy naskórka, dzięki czemu nasila podziały komórek warstwy podstawnej. Reguluje procesy keratynizacji, co doprowadza do zwiększenia grubości żywego naskórka, wpływa na grubość warstwy rogowej oraz zmniejsza powstawanie przebarwień poprzez zmniejszenie rozmiaru melanocytów, redukcję ilości melaniny. Zmniejsza dystrybucję melaniny z melanocytów do keratynocytów.

Wnikając w głąb do skóry właściwej pobudza komórki skóry właściwej, fibroblasty, do produkcji kolagenu i elastyny; poprawia łączność naskórka ze skórą właściwą oraz stymuluje do produkcji kwasu hialuronowego.

Dzięki takiemu działaniu skóra staje się wyraźnie jędrniejsza i pełniejsza, bardziej elastyczna, zanikają drobne zmarszczki, spłycają się zmarszczki głębokie i mimiczne, poprawiają się rysy twarzy i jej kontur. Skóra staje się bardziej nawilżona.

Retinol to również składnik odpowiedni w pielęgnacji skóry tłustej i trądzikowej. Jako czynnik normalizujący reguluje ilość wydzielanego łoju, zmniejsza przetłuszczanie, redukuje tendencje do tworzenia zaskórników i wyprysków, zwęża ujścia porów skóry.

Ze względu na wpływ retinoidów na regulację pracy gruczołów łojowych, w początkowym etapie stosowania u wielu osób może wystąpić uczucie ściągania, nadmiernej suchości lub łuszczenia się skóry. W tym przypadku należy stosować dodatkowo preparaty z dodatkiem lipidów o takim samym składzie jak lipidy w naskórku z zawartością kwasów omega 6,9 oraz kwasu linolowego.

Dr hab. n. med. Barbara Zegarska,
Katedra Kosmetologii i Dermatologii Estetycznej, Collegium Medicum w Bydgoszczy, UMK w Toruniu, Clinica Dermatoestetica, Bydgoszcz.

Bieżący numer:

Vol.9 Nr 3 (35)
wrzesień 2014
Wydawca
Medical Publishing
House Sp. z o.o.


ul. Włodarzewska 57D/10
02-384 Warszawa
NIP: 7010011552

tel.: 22 824 02 68
e-mail: redakcja@medph.pl
Copyright Medical Publishing House Sp. z o.o. 2007
Ta strona używa plików COOKIES firm trzecich, wyłącznie do zbierania statystyk, które pomagają zrozumieć, w jaki sposób Użytkownicy Serwisu korzystają ze stron internetowych Serwisu.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.